شقاق، آبسه و فیستول مقعد
شقاق ترک کوچکی در پوست مقعد است، آبسه کیسهٔ چرک کنار مقعد، و فیستول مجرایی که گاهی بعد از آبسه می‌ماند. این صفحه می‌گوید هر کدام چه نشانه‌ای دارد، چه درمان‌هایی هست و چرا فیستول معمولاً به جراحی نیاز دارد.
سه مشکل نزدیک به هم
اینجا سه بیماری را کنار هم آورده‌ایم، چون نشانه‌هایشان شبیه است و با هم ارتباط دارند. اگر درد، خونریزی یا ترشح اطراف مقعد دارید، اول باید معاینه شوید تا معلوم شود کدام یک است. بواسیر، شقاق، آبسه و بیماری‌های دیگر ممکن است شبیه هم باشند.
شقاق مقعد
چیست؟
شقاق ترک کوچکی در پوست درون مقعد است. در زنان و مردان به یک اندازه دیده می‌شود و در هر سنی ممکن است باشد؛ NHS می‌گوید در سنین ۱۵ تا ۴۰ و در کودکان شایع‌تر است. ASCRS می‌گوید حدود ۸۵ تا ۹۰٪ شقاق‌ها در خط وسط پشتی مقعد و ۱۰ تا ۱۵٪ در جلو هستند. شقاقی که جای دیگر باشد یا چندتایی یا بی‌درد باشد، باید بیشتر بررسی شود.
علت معمولاً آسیب با مدفوع سفت و خشک است، گاهی اسهال. چرخه‌ای شکل می‌گیرد: درد باعث اسپاسم عضله می‌شود، فشار بالا می‌رود، خونرسانی کم می‌شود و ترک دیرتر خوب می‌شود و دردش بیشتر.
نشانه‌ها
- درد تیز هنگام اجابت مزاج که ممکن است چند دقیقه تا چند ساعت بعدش بماند
- خون روشن روی دستمال یا مدفوع
- ترس از رفتن به توالت
ASCRS می‌گوید شقاق اغلب با بواسیر اشتباه گرفته می‌شود و همین گاهی تشخیص را عقب می‌اندازد. شقاق باعث سرطان کولون نمی‌شود، ولی اگر نشانه‌ها ماندگار است یا خونریزی علت روشنی ندارد، ممکن است کولونوسکوپی لازم باشد.
درمان
اول، درمان‌های ساده (برای بیشتر شقاق‌های حاد):
- فیبر ۲۵ تا ۳۵ گرم در روز، ملین و آب کافی
- نشیمن‌گاه گرم ۱۰ تا ۲۰ دقیقه، چند بار در روز، به‌خصوص بعد از دفع
- بی‌حس‌کنندهٔ موضعی مثل لیدوکائین برای درد
- پرهیز از مسکن‌های مخدر چون یبوست می‌آورند
برای شقاق مزمن (معمولاً بیش از ۸ تا ۱۲ هفته):
- پمادهای شل‌کنندهٔ عضله: نیتروگلیسیرین (بیش از ۵۰٪ شقاق‌های مزمن را خوب می‌کند، ولی ۲۰ تا ۳۰٪ بیماران سردرد می‌گیرند) و دیلتیازم یا نیفدیپین (۶۵ تا ۹۵٪ بهبودی گزارش شده؛ سردرد تا ۲۵٪). ASCRS می‌گوید برگشت بعد از دارو بیشتر از جراحی است ولی عوارض کمتر.
- تزریق بوتولینوم (بوتاکس) به عضلهٔ داخلی مقعد: بهبودی در حدود ۵۰ تا ۸۰٪، برگشت تا ۴۰٪؛ می‌شود دوباره تزریق کرد.
- سفنکتروتومی داخلی جانبی: برش کنترل‌شدهٔ بخشی از عضلهٔ داخلی. ASCRS موفقیت بیش از ۹۰٪ و برگشت بسیار کم را در دست جراح ماهر ذکر می‌کند. NHS هم از برش کوچک عضله نام می‌برد.
بهبودی کامل با دارو یا جراحی می‌تواند ۶ تا ۱۲ هفته طول بکشد. درد حاد بعد از جراحی معمولاً در چند روز کم می‌شود و بیشتر بیماران در چند روز به کار برمی‌گردند.
خطر
هم بوتاکس و هم سفنکتروتومی در موارد نادر می‌توانند کنترل گاز یا مدفوع را تحت تأثیر بگذارند. اگر پیش از این مشکل بی‌اختیاری، آسیب عضله یا بیماری کرون داشته‌اید، گزینه‌ای دیگر مثل فلپ پیشبرندهٔ مقعد ممکن است مناسب‌تر باشد.
پیشگیری از برگشت
برگشت شقاق شایع است؛ ادامهٔ فیبر و عادت روده خوب مهم است.
آبسه مقعد
چیست؟
آبسه حفره‌ای پر از چرک نزدیک مقعد یا رکتوم است. طبق ASCRS حدود ۹۰٪ آن‌ها از عفونت غدد کوچک داخل مقعد شروع می‌شوند.
نشانه‌ها
- درد، تورم و قرمزی کنار مقعد، ضربان‌دار و گاهی با تب
- نشستن و راه رفتن دردناک
- گاهی هیچ علامت ظاهری نیست و فقط درد یا فشار عمیق وجود دارد
درد مقعد همراه با تب نیاز به دیده شدن زودتر دارد (ASCRS).
درمان
درمان استاندارد تخلیهٔ جراحی است؛ در مطب با بی‌حسی موضعی یا در اتاق عمل. آنتی‌بیوتیک به‌تنهایی کافی نیست، و برای بعضی بیماران (ایمنی ضعیف، دیابت، عفونت گستردهٔ پوست) همراه با تخلیه ضرورت دارد.
بعد از تخلیه
طبق ASCRS حدود ۴۰ تا ۵۰٪ آبسه‌های تخلیه‌شده بعداً به فیستول می‌رسند یا تکرار می‌شوند. به همین دلیل پیگیری لازم است.
فیستول مقعد
چیست؟
فیستول مجرایی باریک بین داخل مقعد و پوست اطراف است. معمولاً بعد از آبسه‌ای که کامل خوب نشده می‌ماند. NHS علت‌های کمتر شایع را بیماری کرون، دیورتیکولیت و هیدرادنیت چرکی می‌داند.
نشانه‌ها
- ترشح بدبو یا چرکی و گاهی خونی از یک سوراخ کنار مقعد
- درد، تحریک پوست
- تکرار آبسه
بررسی
معاینه و گاهی آندوسکوپی کوتاه (پروکتوسکوپی). برای فیستول پیچیده یا بیماری کرون، سونوگرافی داخل مقعد، MRI یا سی‌تی. ASCRS می‌گوید MRI لگن تا ۹۰٪ دقت در نشان دادن مسیر دارد.
گزینه‌های درمان
چون درمان دارویی ندارد، معمولاً جراحی لازم است. گزینه‌های اصلی که ASCRS و NHS نام می‌برند:
- فیستولوتومی: باز کردن مجرا تا از ته التیام یابد. موفقیت ۹۲ تا ۹۷٪، ولی بریدن عضله خطر بی‌اختیاری دارد.
- نخ درناژ (seton): نخی که چند هفته (۸ تا ۱۲ هفته یا بیشتر) در مجرا می‌ماند تا التهاب بخوابد؛ گاهی مرحلهٔ اول است و کار دیگری بعدش می‌آید.
- فلپ پیشبرندهٔ آندوآنال: پوشاندن دهانهٔ داخلی با بافت سالم، برای فیستول پیچیده یا خطر بالای بی‌اختیاری. برگشت تا ۵۰٪ ذکر شده.
- LIFT: بستن مجرا بین دو عضله بدون بریدن عضله؛ موفقیت مشابه فلپ.
ASCRS در متن خود از دریچه یا چسب فیستول نام نمی‌برد. NHS می‌گوید هر روش مزایا و خطر خودش را دارد و جراح توضیح می‌دهد.
در بیماری کرون
فیستول در کرون شایع است و ASCRS می‌گوید خطر بی‌اختیاری بالاتر است. درمان اصلی دارویی است و جراحی برای عفونت و کمک است.
بهبودی
- مسکن، فیبر و آب برای جلوگیری از یبوست؛ نشیمن‌گاه گرم
- بیشتر عمل‌ها سرپایی‌اند؛ NHS می‌گوید بسیاری از بیماران شب در بیمارستان نمی‌مانند
- زمان استراحت و برگشت به کار را از جراح بپرسید؛ منابع عدد ثابتی نمی‌دهند
چه زمانی تماس بگیرید؟
- درد ضربان‌دار، تورم یا قرمزی کنار مقعد، به‌ویژه با تب
- ترشح چرکی یا خونی جدید یا بیشتر شده
- بعد از عمل: تب، قرمزی و ترشح بیشتر از انتظار، یا نتوانستن ادرار کردن
- تغییر در کنترل گاز یا مدفوع
لرز با تب بالا، درد شدید یا خونریزی شدید یعنی اورژانس: با ۱۱۵ تماس بگیرید. برنامهٔ درمان هر بیمار متفاوت است؛ دربارهٔ وضعیت خودتان از پزشک بپرسید.
پرسش‌های پرتکرار
شقاق خودبه‌خود خوب می‌شود؟
اغلب بله. NHS می‌گوید معمولاً بدون درمان خاص بهبود پیدا می‌کند و ASCRS می‌گوید اقدامات ساده (فیبر ۲۵ تا ۳۵ گرم در روز، ملین، آب، نشیمن‌گاه گرم ۱۰ تا ۲۰ دقیقه چند بار در روز) بیش از نیمی از شقاق‌های حاد را خوب می‌کند. اگر بعد از چند هفته بهتر نشد یا تکرار می‌شود، شقاق مزمن می‌شود و درمان دیگری لازم است.
آیا آبسه با آنتی‌بیوتیک خوب می‌شود؟
معمولاً نه. طبق ASCRS درمان استاندارد تخلیهٔ جراحی است، با برش کوچک کنار مقعد، گاهی با بی‌حسی موضعی در مطب. آنتی‌بیوتیک به‌تنهایی جایگزین تخلیه نیست و در موارد ساده افزودن روتین آن بهبودی را سریع‌تر نمی‌کند. آنتی‌بیوتیک برای افراد با ایمنی ضعیف، عفونت گستردهٔ پوست یا بعضی بیماری‌های قلبی توصیه می‌شود.
چرا فیستول معمولاً عمل می‌خواهد؟
چون فیستول مجرای ثابتی از داخل مقعد به پوست است و ASCRS می‌گوید درمان دارویی برایش وجود ندارد. NHS هم می‌گوید فیستول معمولاً خودبه‌خود خوب نمی‌شود و در بیشتر موارد جراحی توصیه می‌شود. در بیماری کرون استثنا هست: درمان اصلی فیستول دارویی است و جراحی بیشتر برای عفونت یا مکمل است.
عمل شقاق یا فیستول می‌تواند کنترل گاز و مدفوع را مختل کند؟
این خطر وجود دارد، اگرچه معمولاً کم است و روش‌ها با هدف حفظ عضلهٔ بسته‌کننده انتخاب می‌شوند. در شقاق، ASCRS می‌گوید هم تزریق بوتاکس و هم سفنکتروتومی گاهی می‌توانند کنترل گاز یا مدفوع را به‌طور موقت یا بیشتر تحت تأثیر بگذارند. در فیستول، برداشتن بخشی از عضله با خطر بی‌اختیاری همراه است ولی مقدار کمی را می‌توان معمولاً بی‌خطر برید. اگر سابقهٔ زایمان سخت، آسیب عضله، بی‌اختیاری یا بیماری کرون دارید، حتماً پیش از عمل بگویید.
فیستول بعد از عمل برمی‌گردد؟
ممکن است. ASCRS می‌گوید فیستول می‌تواند حتی بعد از بهبودی ظاهری برگردد و میزان برگشت به روش جراحی بستگی دارد. برای مثال برای فلپ پیشبرنده تا ۵۰٪ ذکر شده، و سیگار، کرون و چند عمل قبلی خطر شکست را بالا می‌برند. هیچ روشی تضمین کامل ندارد.